احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
220
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
كاردرف قبل از حركت يعنى ساعت شش بعدازظهر براى خداحافظى به منزل من آمد مدت دو ساعت از اوضاع داخلى سفارت صحبت كرديم گفتم اميدوارم به زودى از اصفهان مراجعت نمائيد گفت شما اين اميد را داريد اما پرنس رويس اميد دارد من هيچوقت برنگردم . وى اضافه نمود دو روز قبل پرنس رويس مرا خواست و رفتن باصفهانرا به من تكليف نمود من هم رد نكردم چون ديدم ميل ندارد من در تهران بمانم . خاصه حالا كه مذاكره از امضاى معاهده ايران با آلمان در ميان است ميخواهد در حين امضاى آن قرارداد من در تهران نباشم كه در برلن وانمود كند خودم به تنهائى بىحضور كاردرف اين اقدام را نمودهام مضحكتر اينكه پرنس رويس بعاصم بيك سفير كبير عثمانى گفته بود علت فرستادن مسيو كاردرف باصفهان اين است كه اگر روسها بتهران بيايند و مرا دستگير كنند اقلا او در اصفهان باشد كه بتواند قائممقام من بشود ! من بمسيو فن كاردرف گفتم محل تأسف است كه در اين موقع جنگ نمايندگان عثمانى و آلمان و اطريش نزد ايرانيان مورد اهميت نيستند و مردم اينها را مسخره ميكنند گفت راجع به پرنس رويس وزيرمختار ما و كنت لگتتى وزيرمختار اطريش مردم حق دارند و لكن عاصم بيك سفير كبير عثمانى يكى از رجال بزرگ است در خصوص گفتگوهاى محرمانه راجع به عقد معاهده ايران با آلمان معتقد بود كه علت تأخير انعقاد معاهده اظهار خصوصيت پرنس رويس با شخص عين الدوله و مخالفتش با مستوفى الممالك است و الا زود انجام ميشد و حال آنكه تعويق در اين مسئله بسيار مضر است اگر انگليسها بغداد را بگيرند ديگر دولت ايران جرأت امضاى چنين عهدنامه را نخواهد داشت . عين الدوله با اينكه تحصيلات جديد نكرده اما تجربه زياد و هوش سرشار دارد و در مكر و حيله بروباه پير شبيه است بعقيده من عين الدوله بماها و هم بانگليسها دروغ ميگويد فقط با يورينف دبير سفارت روس صميمى است يعنى ورود سپاهيان روسى را بتهران پيشبينى مىكند و از حالا در باطن با آنها بندوبست نموده و پرنس رويس ملتفت اين نكات نيست . در باب روابط اعضاى سفارت با يكديگر گفت اخيرا بين پرنس رويس و كنت كانيتس اتاشه ميليتر به هم خورده پرنس رويس با ليتن هم زياد خوب نيست منتها چون ليتن متملق است با او راه ميرود گفتم در غياب شما براى منهم خيلى مشكل است با ليتن و وسترو بتوانم راه بروم گفت ميدانم همانطور كه پرنس رويس به من حسد دارد وسترو و ليتن هم بشما حسودند كه چرا با شاه نزديك هستيد و در حزب دمكرات و نزد مستوفى الممالك و مشير الدوله و موتمن الملك نفوذ داريد اما چون سفارت بشما محتاج است اينها نميتوانند كارى بكنند چنان كه از پرنس رويس خواهش كردم چند هفته به شما اجازه بدهند با من به اصفهان بيائيد گفت يك روز هم كارها بىشما پيش نميرود و بالاخره قرار شد مسيو گروبشوبرت كه فارسى ميداند با من باصفهان بيايد . ساعت 8 مسيو فن كاردرف شام خداحافظى را ميهمان سفير كبير عثمانى بود و ساعت ده به طرف اصفهان حركت كرد و قرار شد عباس فرزانه منشى دوم سفارت آلمان كه زبان فرانسه را خوب ميدانست بعدا به او ملحق شود . دوشنبه يازدهم اكتبر 1915 - بموجب اطلاعاتى كه از بروجرد بسفارت آلمان رسيده در نتيجه جديت و حسن تدبير ماژر دماره صاحبمنصب سوئدى ژاندارمرى كه با عده كافى در سيلاخور اقامت دارد نظم و امنيت در صفحات لرستان و بروجرد برقرار شده و الوار در مقام تحويل دو عراده ميترايوز كه سابقا گرفته بودند برآمدهاند اما در نواحى بختيارى سالار مسعود پسر سالار مظفر چند روز است با يكعده سوار مبادرت به اغتشاش ورزيده دو نفر را هم بدار آويخته است . سهشنبه دوازدهم اكتبر 1915 سه ساعت بعد از ظهر مشير الدوله را در شهر ملاقات كردم مذاكرات